Doctor Jalil Zarrabi دكترجليل ضرابى

فصل اول ـ تکامل بشر

   داروین دانشمند زیست­شناس انگلیسی در سال ۱۸۵۹ میلادی نظریه تکامل را ابراز داشت و به علت آنکه با نوشته­های تورات اختلاف داشت فوراً متدینین متعصب ادیان یهودی و مسیحی با آن مخالفت کردند (علت مخالفت آنها این بود که تورات (کتاب دینی یهودیها که همراه با انجیل کتاب دینی مسیحی­ها هم هست) با صراحت بیان کرده است که خدا از خاک زمین آدم را درست کرد و بعد در بینی او روح حیات دمید و آدم جاندار شد، سپس از یکی از دنده­های او همسرش حوّا را ساخت. مشکل مسیحیها از یهودیها هم بیشتر است زیرا مسیحیت فعلی معتقد است که بعد از آنکه آدم از میوه ممنوعه خورد و گناهکار شد، با وجود آنکه خدا او را بخشید گناهش کاملاً پاک نشد و به فرزندانش و نسلهای بعدی او هم سرایت کرد. سپس خدا برای آنکه گناه انسانها را ببخشد حضرت عیسی را که بعقیده آنها فرزند و همکار خدا است به زمین فرستاد تا بوسیله نوع بشر بدار آویخته و کشته شود و در اثر آن خدا گناه نوع بشر را ببخشد. لذا اگر نظریه تکامل را قبول کنیم اساس تثلیث برهم می­ریزد.) از آن زمان تا بحال نزدیک به ۱۵۰ سال است که جنگ بین دانشمندان رشته­های مختلف زیست­شناسی و کنیسه و کلیسا ادامه دارد، جنگی که در آن دائماً دانشمندان پیروز بوده­اند زیرا از آن زمان تا بحال دلایل بسیار زیادی بر درست بودن نظریه تکامل پیدا شده است و تقریباً روزی نیست که یک یا چند کشف جدید بنفع آن چاپ نشود.

   متأسفانه ما مسلمانها هم به تبعیت از متعصبین یهودی و مسیحی تا بحال با نظریه تکامل مخالفت کرده­ایم، در حالیکه کتاب دینی مقدس ما قرآن که عین کلام خدا و حقیقت مطلق است نظریه تکامل را تأیید می­کند.

   در این فصل در بخش اول دلایل عمده تکامل، در بخش دوم نحوه تکامل و در بخش سوم بنام قرآن و تکامل، با استفاده از آیات قرآن پیدایش حیات و تکامل موجودات زنده از باکتریها تا بشر را شرح می­دهیم.

 

بخش اول ـ دلایل عمده تکامل

    دلایل عمده تکامل عبارتند از شباهت ساختمان بدن موجودات زنده، دلایل فسیل­شناسی، تشابه ساختمان جنینهای حیوانات و تشابه ترکیبات شیمیائی موجودات زنده.

۱- شباهت ساختمان بدن موجودات زنده

   موجودات زنده دارای اشکال مختلف هستند ولی با یک نظر کلی می­توان حیوانات را از سایر موجودات زنده مثلاً گیاهان جدا کرد. حیوانات را هم می­توان برحسب نوع ساختمان بدنشان دسته­بندی کرد، مثلاً یک عده از حیوانات مثل ماهی، قورباغه، مار، مرغ و اسب دارای ستون مهره­ها هستند در حالیکه تعداد زیادی از حیوانات مثل خرچنگ، عقرب، ملخ، پشه و کرم خاکی فاقد ستون مهره­ها می­باشند. حیواناتی که دارای ستون مهره­ها هستند از نظر ساختمان بدنی شباهت زیادی بهم دارند. آثار بعضی حیواناتی که میلیونها و حتی چند صد میلیون سال قبل زندگی می­کرده­اند بصورت نقش شده بر سنگ باقی مانده است که آن را فسیل می­نامند. مطالعه فسیلها نشان می­دهد که از بین مهره­داران ابتدا ماهیها در ۳۹۰ میلیون سال قبل بوجود آمدند. بعد دوزیستان مثل قورباغه، یعنی حیواناتی که ابتدا در آب و پس از بلوغ در خشکی زندگی می­کنند پیدا شدند. سپس خزندگان مثل لاک­پشت، مار، مارمولک و سوسمار بوجود آمدند که در همه مدت عمرشان در خشکی زندگی می­کنند و با ریه تنفس می­کنند. بعد پرندگان و پستانداران بوجود آمدند. برخلاف بقیه مهره­داران که تخم می­گذارند، پستانداران می­زایند و بچه خود را شیر می­دهند.

   ساختمان بدنی مهره­داران خیلی شبیه بهم است و از ماهیها تا پستانداران بتدریج ساختمان آنها پیچیده­تر می­شود. چند نمونه را بعنوان مثال شرح می­دهیم.

   ساختمان دست و بازوی مهره­داران ـ ماهیها دارای باله هستند که با آن در آب شنا می­کنند. دوزیستان مثلاً قورباغه ابتدا در آب شنا می­کنند و دست و پا ندارند ولی بتدریج دارای دست و پا می­شوند. اگر پاهای جلو یا بعبارت دیگر دست و بازوی دوزیستان را با مهره­داران کاملتر مقایسه کنیم می­بینیم که در همه آنها یک استخوان بازو، دو استخوان ساعد، استخوانهای مچ و بالاخره انگشتان وجود دارند. مارها که جزو خزندگان هستند با پیچ و خم دادن بدن خیلی درازشان حرکت می­کنند و فاقد دست و پا هستند ولی اگر بدن آنها را تشریح کنیم آثاری از بقایای دست و پا دیده می­شود. بعضی از مارها دست و پای کوچکی دارند که به آسانی دیده می­شود ولی بدون مصرف است. در پرنده­ها دست و بازو یعنی یک استخوان بازو، دو استخوان ساعد و انگشتان از پر پوشیده شده و تبدیل به بال شده­اند.

   در همه پستانداران هم همین استخوانها وجود دارند ولی برحسب نوع مصرف آنها تغییرات مختصری پیدا کرده­اند. مثلاً اسب همه استخوانهای فوق را دارد ولی بجای انگشتها دارای یک سم است. بررسی فسیلهائی که از اسبها پیدا شده نشان می­دهد که ابتدا این حیوان پنجه داشته که در دستها دارای چهار انگشت و در پاها دارای سه انگشت بوده است ولی بتدریج یکی از انگشتها بزرگ شده بوسیله ناخن پوشیده و تبدیل به سم شد و بقیه کوچک شدند. اسب بعلت داشتن سم می­تواند بسرعت بدود. حتی در بالن که پستانداری است که در آب زندگی می­کند (ولی با ریه هوا را تنفس می­کند، می­زاید و بچه خود را شیر می­دهد) استخوانهای بازو، ساعد و پنج انگشت وجود دارند که همگی بصورت کوتاه و کلفت درون باله جلوئی هستند و دیده نمی­شوند. دست انواع میمونها و انسان هم همین استخوانها را دارد ولی انگشت شست در مقابل سایر انگشتها قرار گرفته است، لذا میمونها و انسان می­توانند با آنها اشیاء را بگیرند.

   مقایسه سایر قسمتهای ظاهری بدن مهره­داران ـ مطالبی که در فوق راجع به دست و بازوی مهره­داران گفتیم در مورد سایر قسمتهای بدن آنها هم صادق است یعنی پاها، گوشها، چشمها، دهان، سر و بقیه قسمتهای ظاهری بدن از ماهیها تا پستانداران بتدریج کامل­تر و مفصل­تر می­شود ولی در حیواناتی که به عضو یا اعضاء بخصوصی احتیاج زیاد دارند آن اعضاء کاملتر می­شوند مثلاً سگ دارای حس بویائی و حس شنوائی قوی است و چشمهای عقاب می­تواند حیوان کوچکی مثل موش را از فاصله زیاد ببینند. برای جلوگیری از طولانی شدن مطلب از مقایسه جداگانه این اعضاء خودداری می­کنیم.

   مقایسه دستگاههای داخلی مهره­داران ـ دستگاههای داخلی مثل دستگاه قلب و عروق، دستگاه تنفس، دستگاه اعصاب، دستگاه گوارش، دستگاه تناسلی و غیره نیز در مهره­داران از ماهیها تا پستانداران بتدریج کاملتر می­شود. بعنوان نمونه بعضی از اعضا داخلی را با هم مقایسه می­کنیم:

   قلب ـ در طی تکامل ماهی­ها به دوزیستان، سپس خزندگان، پرندگان و پستانداران قلب به تدریج کامل­تر شده است. در ماهیها قلب دو حفره دارد، در دوزیستان سه حفره و در خزندگان چهار حفره دارد. در پرندگان و پستانداران نیز قلب چهار حفره دارد. ساختمان آن از ماهی­ها تا پستانداران بتدریج مفصل­تر و کاملتر می­شود و ساختمان قلب انسان از همه پیچیده­تر است. دانستن ساختمان قلب در انواع مهره­داران برای پی بردن به ساختمان و طرز کار قسمتهای مختلف قلب انسان بسیار مفید است.

   ریه­ها ـ ماهی­ها که در آب زندگی می­کنند بجای ریه برانشی دارند. در دو طرف سر ماهیها دو شکاف هست که در آن برانشیها قرار دارند. ماهی آب را با دهان می­مکد و از این شکافها بیرون می­دهد و آب در ضمن عبور از برانشیها با خون تبادل اکسیژن و گاز کربنیک می­کند. قورباغه­های جوان که در آب زندگی می­کنند با برانشی تنفس می­کنند و وقتی بالغ شدند دارای ریه می­شوند و از هوا تنفس می­کنند ولی چون ریه قورباغه ساختمان خیلی ساده­ای دارد این حیوان از راه دهان و پوستش هم تنفس می­کند. خزندگان تنفس آبی ندارند و از زمانی که از تخم بیرون می­آیند بوسیله ریه­هائی که از دوزیستان کاملتر است هوا را تنفس می­کنند. پرندگان علاوه بر دو ریه دارای تعدادی کیسه هوائی هستند که از یک طرف به ریه­ها و از طرف دیگر به مغز استخوانها وصلند. این کیسه­های هوائی، هم به تنفس کمک می­کنند و هم باعث سبک شدن وزن پرنده می­شوند. در پستانداران ساختمان ریه کاملتر می­شود و در انسان از همه کاملتر است.

   دستگاه عصبی مرکزی ـ این دستگاه از پنج قسمت درست شده است و از ماهیها تا خزندگان ساختمان آن بتدریج کاملتر می­شود. در پرندگان قسمت اول یعنی دو نیمکره مخ و همچنین مخچه رشد زیادی می­کنند. در پستانداران مخ خیلی بزرگتر می­شود و قسمت اعظم دستگاه عصبی مرکزی را تشکیل می­دهد. در پستانداران عالیتر چین و شکنج­های زیادی در سطح مخ وجود دارد و مخ انسان نسبت باندازه هیکلش از همه پستانداران بزرگتر است. دانستن ساختمان دستگاه عصبی در مهره­داران مختلف برای پی بردن به کار قسمتهای مختلف دستگاه عصبی انسان بسیار کمک می­کند.

۲- دلایل فسیل­شناسی

   فُسیل عبارت است از بقایای موجودات زنده­ی دورانهای گذشته. فسیل بطرق مختلف ایجاد می­شود. در محلهای سرد ممکنست جسم حیوانی در داخل یخ یا برف باقی بماند. گاهی حشرات و حیوانات کوچک دیگر بوسیله صمغ درختان پوشیده می­شوند و جسدشان در آن باقی می­ماند. بیشتر فسیل­ها در کف دریاها تشکیل می­شوند. موجودات زنده­ای که می­میرند به ته دریا می­روند و روی آنها را لایه­های مختلفی از رسوبات کف دریا می­پوشاند. وقتی ارتفاع رسوبات زیاد شد بعلت فشار آن و فشار آب دریا رسوبات پائین بهم فشرده شده تبدیل به سنگ می­شوند و بقایای موجودات زنده بخصوص قسمتهای سفت آنها مثل استخوان، بر روی سنگ بصورت حک شده نقش می­بندد. گاهی نیز قسمتهای سفت موجودات زنده مثل استخوان و دندان از بین نمی­رود و در درون خاک باقی می­ماند. در اثر تغییرات زمین ممکنست بعدها کف این دریا تبدیل به کوه شود و فسیلها را با خود بالا بیاورد.

   دانشمندان فسیل­شناس با تعیین مقدار مواد رادیوآکتیو موجود در فسیل یا سنگ می­توانند سن آن را بطور نسبتاً دقیق تعیین نمایند. دانشمندان باستان­شناس نیز از همین طریقه تعیین مواد رادیوآکتیو میزان قدمت آثار باستانی را تعیین می­کنند. متخصصین زمین­شناسی با همین روش معلوم کرده­اند که عمر کره زمین ۶/۴ میلیارد سال است. متخصصین فسیل­شناسی با استفاده از فسیلهای بسیار فراوان مربوط به اسب و تعیین سن آنها نشان داده­اند که ۵۵ میلیون سال قبل که اولین اسبها بوجود آمدند به اندازه یک سگ کوچک بودند و بتدریج هیکل آنها بزرگتر شد و به اندازه اسبهای امروزی شد.

   تا بحال فسیل میلیونها نوع موجود زنده پیدا شده که نسل آنها منقرض شده و دیگر وجود ندارند. بسیاری از دانشمندان معتقدند که در مقابل هر کدام از ۳۰ میلیون نوع موجود زنده که اکنون وجود دارد هزار نوع دیگر موجود زنده در گذشته بوجود آمده و از بین رفته­اند. در سالهای اخیر با پیشرفت وسائل فسیل­شناسی دانشمندان توانسته­اند فسیلهای موجودات میکروسکپی را هم بشناسند و میزان قدمت آنها را تعیین کنند. هرچه در طول تاریخ عقب­تر می­رویم ساختمان فسیلها ساده­تر و تعداد انواع آنها کمتر می­شود و این نشان می­دهد که حیات ابتدا بصورت موجودات ساده بوجود آمده و در طول زمان، هم پیچیدگی ساختمان بدن موجودات زنده بیشتر شده و هم تعداد انواع آنها بیشتر شده است. قدیمی­ترین فسیلهائی که تا بحال پیدا شده مربوط به ۵/۳ میلیارد سال قبل و متعلق به باکتریها است که سلولهای بدون هسته هستند (اکثر میکروبهای مولد بیماری جزو باکتریها هستند). پانصد و هفتاد میلیون سال قبل اولین موجودات چند سلولی پیدا شدند و پس از آن بسرعت انواع آنها و پیچیدگی ساختمانشان بیشتر شد. راجع به استفاده از فسیلها برای شناختن نحوه­ی تکامل موجودات زنده از باکتریها تا انسان در بخش دوم همین فصل بحث خواهیم کرد.

۳- تشابه جنین­های حیوانات

   جنین­های حیواناتی که در یک گروه هستند در ابتدا بسیار شبیه هم هستند. مثلاً جنین همه مهره­داران اعم از ماهیها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران (از جمله انسان) در ابتدا آنقدر شبیه هم هستند که تشخیص آنها از هم مشکل و یا غیرممکن است. بتدریج که جنین­ها رشد می­کنند با هم اختلاف پیدا می­کنند. این شباهت حتی شامل اعضای داخلی آنها هم هست مثلاً قلب جنین انسان ابتدا مثل ماهیها دارای دو حفره است، بعد مثل دوزیستان دارای سه حفره می­شود، سپس مثل خزندگان دارای چهار حفره می­شود و بالاخره مثل پستانداران ساختمانش کاملتر می­شود و بعد تبدیل به قلب انسان می­شود.

   بررسی دستگاه تنفس جنین انسان بسیار جالب است زیرا ابتدا فاقد ریه است و مثل ماهی در دو طرف سرش برانشی دارد. بعد بتدریج برانشی از بین می­رود و ریه ساده­ای مثل دوزیستان ایجاد می­شود. سپس ساختمان ریه بتدریج پیچیده­تر و کاملتر می­شود.

   گلبولهای قرمز خون در مهره­دارانی که تخم می­گذارند یعنی ماهیها، دوزیستان، خزندگان و پرندگان بیضی شکل و دارای هسته است ولی در پستانداران و از جمله انسان قرص مانند و فاقد هسته است. نکته جالب اینست که گلبولهای قرمز پستانداران و از جمله انسان در مرحله جنین بیضی شکل و هسته دارند و پس از تولد، گلبولهای سرخ قرص مانند و بدون هسته ساخته می­شوند.

   متخصصین جنین­شناسی دهها سال قبل متوجه شباهت جنین­های جوان شده بودند و آن را بعنوان یکی از دلائل مهم صحت نظریه تکامل می­دانستند ولی علت آن را نمی­دانستند. پس از آنکه معلوم شد که صفات ارثی بوسیله ژنها منتقل می­شوند و دانش بشر نسبت به ژنها بیشتر شد این معما حل شد. در جنین، ژنها همه یک مرتبه با هم فعال نمی­شوند بلکه در هر مرحله­ای یک دسته از آنها فعال می­شوند تا آنکه بالاخره موجود زنده­ی کامل ایجاد شود. ژنهائی که در اوائل مرحله جنینی فعال هستند در همه مهره­داران از ماهیها تا پستانداران و انسان مشترک هستند. تغییر نوع حیوان بعلت تغییر نوع ژنها است ولی ژنهائی که در مراحل اولیه فعال هستند تغییر نمی­کنند زیرا تغییر آنها باعث مرگ جنین می­شود و این تغییر به نسلهای بعدی او منتقل نمی­شود. در مراحل بعدی رشد جنین ژنهائی که فعال می­شوند در حیوانات مختلف با هم فرق دارند لذا شکل جنین­ها بتدریج با هم اختلاف پیدا می­کند و منجر به ایجاد مهره­داران مختلف می­شود.

 

۴- تشابه ترکیبات شیمیائی

   موجودات زنده دارای مواد بخصوصی مثل پروتئین، چربی و گلونسید (کربوهیدرات) هستند. ترکیبات شیمیائی بدن موجوداتی که در یک گروه دسته­بندی شده­اند بهم نزدیک­تر است و هرچه شباهت دو موجود زنده مثلاً دو حیوان بهم بیشتر باشد ساختمان ترکیبات شیمیائی بدن آنها هم بهم شبیه­تر است. مثلاً در خون همه مهره­داران ماده­ای بنام هموگلوبین وجود دارد که ترکیب شیمیائی آن در انواع مختلف آنها فرق می­کند. هرچه دو حیوان بهم نزدیکتر باشند ساختمان شیمیائی هموگلوبین آنها نیز بهم نزدیکتر خواهد بود. شمپانزه که خیلی نزدیک به انسان است اختلاف هموگلوبین خونش با انسان فقط یک درصد است.

نحوه تکامل

   وقتی کروموزومهای سلولهای بدن حیوانات تقسیم می­شوند تا وارد سلولهای جنسی آنها بشوند معمولاً دقیقاً همه خصوصیات سلول اولیه به سلول جنسی منتقل می­شود و در نتیجه به نسل بعدی می­رسد ولی گاهی بعضی از ژنهای سلولهای جنسی اختلاف مختصری با سلولهای سازنده آنها دارند و در نتیجه فرزندی که ایجاد می­شود مختصری با والدینش اختلاف دارد مثلاً ممکنست پاهایش مختصری کوتاهتر یا بلندتر باشد و یا هیکلش کمی بزرگتر یا کوچکتر باشد. اگر این خصوصیت جدید بنفع فرزند باشد یعنی به زنده ماندنش کمک کند باعث می­شود که بیشتر عمر کند و در نتیجه دارای فرزندان بیشتری بشود و این خصوصیت به آنها هم منتقل می­شود. اگر خصوصیت مزبور به ضرر فرزند باشد باعث می­شود که با عمر کوتاهی بوسیله حیوانات دیگر خورده شود. اگر این نوع تغییرات ادامه پیدا کند بتدریج طی میلیونها سال نوع جدیدی از حیوان بوجود می­آید.

   عوامل متعددی در تکامل مؤثر هستند که مهمترین آنها عبارتند از اول تغییر شرایط محیط زندگی و دوم مجزا شدن عده­ای از موجودات زنده.

۱- تغییر شرایط محیط

   اگر نوع غذائی که در دسترس حیوانی است تغییر کند در هر نسل آن حیوان، آنها که بهتر می­توانند از غذای جدید استفاده کنند بیشتر زنده می­مانند و صاحب فرزندان بیشتری که شبیه خودشان خواهند بود می­شوند. وقتی این تغییر ادامه یابد طی میلیونها سال نوع جدیدی از آن حیوان بوجود می­آید.

   همچنین اگر شرایط محیط طوری تغییر کند که حیوانات گوشتخوار بهتر بتوانند حیوان بخصوصی را شکار کنند آنهائی که بهتر می­توانند فرار کنند بیشتر زنده می­مانند و در نتیجه صاحب فرزندان بیشتری می­شوند و طی مدت طولانی نوع جدیدی از آن حیوان بوجود می­آید. برای مثال تکامل اسب را که قبلاً به آن اشاره کرده­ایم مثال می­زنیم:

   ۵۵ میلیون سال قبل اسب حیوان کوچکی به اندازه روباه بود که در جنگلها زندگی می­کرد. سپس هوا سرد و خشک شد و در نتیجه جنگلها از بین رفتند و بجایشان علفزار ایجاد شد. در این فضای باز حیوانات گوشتخوار به آسانی اسبها را می­دیدند و شکار می­کردند لذا اسبهائی که بزرگتر بودند و بهتر می­دویدند بیشتر زنده می­ماندند و دارای نسل بیشتری می­شدند. بتدریج اسب بزرگتر شد و طی میلیونها سال به اندازه فعلی رسید و همانطور که قبلاً گفتیم چهار انگشت دست و سه انگشت پایش تبدیل به سم شدند که بهتر بدود.

   یکی از موارد تغییر موجودات زنده که در حال حاضر بعلت دخالت بشر بیشتر مشخص شده است تغییر میکروبها است. وقتی که پنی­سیلین کشف شد بسیاری از میکروبها به آن حساس بودند ولی بتدریج تعداد زیادی از آنها به آن مقاوم شدند. علت مقاوم شدن آنها اینست که گاهی میکروبی بوجود می­آید که به پنی­سیلین مقاوم است. پیدایش این میکروب مقاوم ربطی به مصرف یا عدم مصرف کردن پنی­سیلین ندارد ولی وقتی پنی­سیلین مصرف می­شود بقیه میکروبها می­میرند و میکروب مقاوم زنده می­ماند و تکثیر پیدا می­کند. بعد از پنی­سیلین تعداد زیادی آنتی­بیوتیکهای دیگر به بازار آمد ولی میکروبها به آنها هم مقاوم شده و می­شوند. پزشکان متخصص امراض عفونی نگران روزی هستند که انسان احتمالاً دیگر نتواند آنتی­بیوتیک جدیدی بسازد و بیماریهای عفونی غیرقابل درمان شوند. بعضی از میکروبهای سل هم اکنون به همه آنتی­بیوتیکهای موجود مقاوم شده­اند.

   مبارزه با حشرات هم با همین مشکل مواجه شده است. هرچندگاه حشره­کش جدیدی به بازار می­آید و پس از مدتی حشرات به آن مقاوم می­شوند.

 

 

۲- مجزا شدن

   اگر تعدادی از یک نوع موجود زنده از همنوعانشان جدا نشوند و نتوانند با آنها مخلوط شوند در اثر مختصر اختلاف موجود در شرایط محیط زندگی آنها، بتدریج خصوصیات جدیدی پیدا می­کنند که طی میلیونها سال تشدید می­شود و تبدیل به نوعی جدید می­شوند. نمونه جالبی از آن را داروین شرح داده است. در اقیانوس کبیر نزدیک کشور اکوادور در آمریکای جنوبی تعدادی جزیره وجود دارد که هر کدام با هم چند کیلومتر و با اکوادور مقدار بیشتری فاصله دارند. در اکوادور و آمریکای جنوبی نوعی قناری وجود دارد که نمی­تواند پرواز طولانی بکند. احتمالاً میلیونها سال قبل تعدادی از آنها در اثر طوفان یا عوامل دیگر به این جزایر افتاده­اند و در هر جزیره، از قناریهای جزایر دیگر و نیز آمریکای جنوبی جدا شده­اند. در اثر اختلافات مختصری که در غذای موجود در این جزایر وجود دارد.

   چهارده نوع قناری بوجود آمده است که از نظر شکل و اندازه و نوع نوک با هم فرق دارند و نوع خوراکشان نیز فرق می­کند.

تقسیم­بندی موجودات زنده

   موجودات زنده را به پنج دسته بشرح زیر تقسیم می­کنند (لطفاً به شکل ۱ مراجعه نمائید):

   ۱) موجودات تک سلولی بدون هسته ـ این گروه را ممکن است در آینده به دو گروه مجزا قسمت کنند که در این صورت موجودات زنده به شش گروه تقسیم خواهند شد.

   ۲) موجودات تک سلولی با هسته ـ این موجودات از تکامل سلولهای گروه اول بوجود آمده­اند و سه گروه بعدی همه از تکامل این گروه بوجود آمده­اند. سه گروه بعدی همگی پرسلولی هستند و سلولهای آنها هسته دارند.

گیاهها

قارچها

حیوانات

موجودات تک سلولی با هسته

موجودات تک سلولی بی­هسته

۵/۱ میلیارد سال قبل

۵/۳ میلیارد سال قبل

   ۳) گیاهها

 

 

 

 

 

 

 

شکل ۱- تقسیم­بندی و زمان پیدایش موجودات زنده

   ۴) قارچها

   ۵) حیوانات و از جمله انسان

   بیولوژیست­ها انسان را جزو گروه حیوانات محسوب می­کنند و او را حتی موجود جدیدی که از حیوانات بوجود آمده است نمی­دانند. علت آن اینست که انسان اگرچه عقلش از همه حیوانات بمراتب بیشتر است، ساختمان بدن او، طرز کار اعضاء مختلف بدنش، ترکیبات شیمیائی بدن او و غیره شبیه حیوانات است.

   از نظر بیولوژی انسان یکی از حیوانات است ولی مطابق قرآن آنچه به انسان ارزش می­دهد نه جسم او بلکه روح خدا به عنوان رب در وجود او است یعنی انسان از دو قسمت درست شده است یکی وجود حیوانی که از خاک است و دیگری وجود خدائی. انسان بعلت وجود خدائی می­تواند و باید بعنوان جانشین رب یعنی به عنوان رب و حتی نه نماینده خدا که ارزش کمتری دارد) در زمین عمل کند. این ارزش بالا که خدا به انسان داده است آنقدر زیاد است که حتی از حد تصور هم خیلی بالاتر است. خدا به انسان عقل و همراه با آن آزادی داده است که هر طور می­خواهد عمل کند و باید خودش تصمیم بگیرد که چگونه عمل کند. انسان از یک طرف می­تواند مثل حیوان باشد و خود را در مرحله حیوانی نگهدارد یا حتی از آنهم پائین­تر ببرد و از طرف دیگر می­تواند مثل رب عمل کند. ارزش و مقام انسان آنقدر بالا است که خدا همه فرشتگانش و از جمله فرشتگان مقربش را هم دستور داد که به او سجده کنند. راجع به این موضوع در فصل دوم بیشتر بحث خواهیم کرد.

 

 

اهمیت تکامل

   وقتی موجودات زنده­ی امروز را با موجوداتی که نسلشان منقرض شده است در ارتباط بدانیم متوجه عظمت خلقت موجودات زنده می­شویم. به گفته داروین «این عظمت زیادی است که از یک یا چند موجود ساده اولیه این همه انواع موجودات زنده ساخته شده و می­شوند». در حقیقت همانطور که در مورد یک انسان یا حیوان می­توان شجره­نامه تهیه کرد که مشخص می­کند والدین او، والدین والدینش و سایر اجداد او چه کسانی بوده­اند، هر نوع موجود زنده هم شجره­نامه­ای دارد که نشان می­دهد از چه انواع دیگری بوجود آمده است و همانطور که گفتیم نسل اکثر قریب به اتفاق انواع قبلی از بین رفته است و دیگر وجود ندارند.

   مخالفت متعصبین مذهبی یهودی و مسیحی با تکامل باعث شده است که هزاران نفر از متخصصین رشته­های مختلف زیست­شناسی که باید بین تورات و تکامل یکی را قبول کنند تکامل را که بدرستی آن اطمینان دارند انتخاب کنند و بی­دین شوند. ما مسلمانها اگر نشان دهیم که قرآن تکامل را از موجودات ساده اولیه تا انسان تأیید می­کند نه فقط از بی­دین شدن دانشمندانمان جلوگیری می­کنیم بلکه با نشان دادن اعجاز قرآن آنها را بیشتر متوجه حقانیت دین اسلام می­کنیم.

 

بخش دوم ـ نحوه تکامل

   در این بخش تعداد کمی از آیاتی را که مربوط به موضوع مورد بحث می­شوند بصورت زیرنویس و بدون تفسیر ذکر می­کنیم و بحث مفصل­تر مربوط به آیات را در فصل دوم انجام خواهیم داد.

خلقت زمین

   از زمانهای قدیم تا بحال این سؤال برای بشر وجود داشته است که دنیا بوجود آمده یا از اول بوده است؟ معتقدین به ادیان الهی معتقد بودند که خدا دنیا را از نیست بوجود آورده است و منکرین وجود خدا می­گفتند که دنیا سازنده ندارد بلکه همیشه بوده و همیشه هم خواهد بود. در قرن نوزده که افکار ماتریالیستی توسعه پیدا کرد نظریه همیشگی بودن دنیا بدون آنکه دلیل موجهی برای آن باشد طرفداران زیادی پیدا کرد. در نیمه دوم قرن بیستم دانشمندان ستاره­شناس ثابت کردند که دنیا در ابتدا بسیار کوچک یعنی باندازه هسته یک اتم بوده (جلوتر از این مرحله را نتوانسته­اند بشناسند زیرا قوانین علمی با هم مخلوط می­شوند) و ۷/۱۳ میلیارد سال قبل ناگهان بصورت انفجاری بزرگ که آنرا ضربه بزرگ می­نامند توسعه پیدا کرده و هنوز هم در حال توسعه است. سرعت توسعه دنیا در قسمتهای محیطی نزدیک به سرعت نور است (نور در هر ثانیه ۳۰۰۰۰۰ کیلومتر یعنی ۶ برابر دور کره زمین را طی می­کند. (راجع به دنیا (آسمان، آسمانها، ستاره­ها، خورشید و غیره) و توسعه پیدا کردن آن و حتی ضربه بزرگ آیات بسیار زیادی در قرآن وجود دارد که در گذشته مفسرین در تفسیر آنها دچار اشکال می­شدند. این آیات بطور شگفت­انگیزی با دانش امروز بشر در مورد دنیا وفق می­کنند.)

   خورشید و منظومه شمسی که کره زمین هم شامل آنست ۵ میلیارد سال قبل بصورت توده­ای گاز بوده که به دور خود می­چرخید. در اثر حرکت دورانی گاز مزبور در ۶/۴ میلیارد سال قبل قسمت کوچکی از آن یعنی حدود یک هزارمش جدا شد که بصورت ۹ توده گازی کوچکتر در فواصل مختلف در اطراف خورشید قرار گرفتند و کوکب­ها را تشکیل دادند (کوکب­ها عبارتند از کراتی که به دور خورشید می­چرخند، برخلاف ستاره­ها که هر کدام مثل خورشید کره­ای بزرگ و بسیار پر حرارت هستند). این توده­های گازی هر کدام، هم بدور خود و هم بدور خورشید می­چرخیدند. سومین کوکب نزدیک به خورشید کره زمین است که همانطور که گفتیم ۶/۴ میلیارد سال قبل بوجود آمد. ابتدا بصورت گاز بود و بعد قسمت مرکزی آن بصورت مایع درآمد و ۱/۴ میلیارد سال قبل اطراف این مایع را پوسته­ای خشک فرا گرفت. این پوسته خشک همان سطح زمین است که ما بر روی آن زندگی می­کنیم.

   دانشمندان متخصص زمین­شناسی گذشته زمین را از ابتدا تا بحال به دو دوران تقسیم می­کنند، یکی دورانی که از توده گازی جدا شده از خورشید شروع می­شود و به زمانی که پوسته سخت قشر زمین بوجود آمد ختم می­شود و دیگری از زمان ایجاد پوسته سخت تا بحال. سطح کره زمین از زمانی که پوسته سخت بوجود آمد تا بحال چهار مرتبه تغییرات اساسی پیدا کرده که در زندگانی موجودات زنده اثر عمده داشته است. در این چهار دوران نوع و میزان مواد غذائی که در اختیار موجودات زنده بوده فرق می­کرده است و در نتیجه در تکامل گیاهان، جانوران و سایر موجودات زنده نقش بسیار مؤثری داشته است. (آیات ۹ و ۱۰ از سوره فصلت می­فرمایند قُل اَئنَّکُم لَتَکفُروُنَ بِالَّذی خَلَقَ الاَرضَ فی یَومَینِ … وَ قَدَّرَ فیها اَقواتَها فی اَربَعهِ اَیّامٍ. یعنی بگو آیا شما کفر می­ورزید به آنکه زمین را در دو مرحله آفرید … و مقدار غذاهایش را در چهار مرحله قرار داد؟)

   اولین موجودات زنده در دوران اول بوجود آمدند و بتدریج تکامل پیدا کردند و در اواخر دوران چهارم انسان بوجود آمد.

پیدایش حیات در کره زمین

   دانشمندان فسیلهای باکتریهائی را که مربوط به ۵/۳ میلیارد سال قبل است پیدا و بررسی کرده­اند و این نشان می­دهد که حیات در آن زمان و یا زودتر از آن بر روی کره زمین ظهور کرده است. در آن زمان شرایط کره زمین طوری بود که حیات می­توانست بروز نماید ولی در زمان حاضر شرایط کره زمین عوض شده و دیگر موجود زنده از غیرزنده بوجود نخواهد آمد.

   در آن زمان که کره زمین تازه تشکیل شده بود و دریاها و خشکیها بوجود آمده بودند، اطراف زمین را گازهائی مثل بخار آب، هیدروژن، متان، آمونیاک و غیره فرا گرفته بود و اکسیژن وجود نداشت. در نور خورشید که بسطح زمین می­رسید بعلت فقدان اکسیژن مقدار زیادی اشعه ماوراءبنفش بود. بعلاوه در آن زمان رعد و برق بطور مکرر اتفاق می­افتاد. انرژی رعد و برق و اشعه ماوراءبنفش باعث می­شد که گازهای اطراف زمین با هم ترکیب شوند و از آنها اسید آمینه­های مختلف، قندها و چربیها که وجودشان برای ساخته شدن موجود زنده لازم است بوجود آید و در آب دریا حل شود. دانشمندن با ایجاد شرایط فوق توانسته­اند مواد مزبور را ایجاد نمایند.

   در مرحله بعدی در اثر بارانهای شدید، در قسمتهای نزدیک به ساحل، آب دریا به زمینهای اطراف می­پاشید و در اثر تماس با گل رس داغ (یا شنها و یا سنگهای داغ) اسید آمینه­ها، قندها و چربیها با هم ترکیب می­شدند و پروتئینها و مواد دیگری که برای ساختن موجود زنده لازم است ایجاد می­شدند. این مرحله را هم دانشمندان در آزمایشگاه با ایجاد شرایطی که گفتیم ایجاد کرده­اند. در انجام این مرحله علاوه بر گل رس داغ یا سنگهای داغ حتی گل رس خنک هم احتمالاً اهمیت زیادی داشته است زیرا این گل بعلت خاصیت چسبندگیش اسید آمینه­ها، قندها و چربیها را بخود جذب می­کند که در نتیجه متراکم می­شوند و ترکیب شدنشان با هم آسانتر می­شود. بعلاوه گل رس فلزات مثل آهن و روی را هم بخود جذب می­کند و این فلزات بصورت کاتالیزور (کاتالیزور به موادی گفته می­شود که انجام فعل و انفعالات شیمیائی را تسهیل می­کنند ولی خودشان مصرف نشده باقی می­مانند.) عمل می­کردند و انجام ترکیبات شیمیائی فوق را تسهیل می­کردند. خصوصیت دیگر گل رس اینست که انرژی را در خود ذخیره می­کند و این انرژی هم انجام فعل و انفعالات شیمیائی را آسانتر می­کند. (سوره الرحمن آیه ۱۴ می­فرماید خَلَقَ الانسانَ مِن صَلصالٍ کَالفَخّارِ یعنی انسان را از گل رسی مثل سفال آفرید.) و (سوره صافات آیه ۱۱ ـ اِنّا خَلَقناهُم مِن طینٍ لازِبٍ ـ یعنی بدرستیکه ما آنها را (انسانها را) از گلی چسبنده درست کردیم.).

   در مرحله سوم پروتئین­هائی که در اثر تماس با گل رس داغ ایجاد شده­اند وقتی با آب خنک دریا تماس پیدا می­کنند بصورت ذرات کروی ریزی بنام میکروسفر در می­آیند که دارای پوسته نازکی هستند لذا شبیه میکروب یا سلول هستند ولی جاندار نیستند. این ذرات کروی میکروسکپی پروتئین­های درون آب را جذب می­کنند و بتدریج بزرگ می­شوند و وقتی اندازه آنها بحد معینی رسید دو قسمت می­شوند و دو میکروسفر جدید مجدداً با جذب پروتئین درشت می­شوند و باز به دو قسمت تقسیم می­شوند. به این ترتیب تولید مثل قبل از پیدایش حیات ایجاد شد. میکروسفرها و پروتئین­ها در مجاورت گل رس به آن می­چسبند و بعلت متراکم شدنشان انجام عمل فوق تسریع می­شود.

   در مرحله چهارم ماده­ای شیمیائی بنام RNA ایجاد شد. RNAها که انواع مختلف دارند باعث می­شوند که فقط پروتئین­های مخصوصی ساخته شوند بطوریکه وقتی میکروسفر دو قسمت می­شود دو میکروسفر جدید پروتئین­هایشان درست شبیه میکروسفر اولیه باشد. RNA وقتی به جدار گل رس چسبیده باشد می­تواند با جذب مواد لازم از آب دو قسمت شود و دو مولکول RNA کاملاً مثل هم ایجاد کند. به این ترتیب RNAها بصورت ژنهای اولیه خصوصیات میکروسفر را به نسلهای بعدی آن منتقل می­کردند. سپس ماده دیگری بنام DNA ساخته شد. ژنهای موجودات زنده که خصوصیات ارثی را به نسل بعد منتقل می­کنند همگی DNA هستند.

   در مرحله یا مراحل بعد طی جریاناتی که به درستی نمی­دانیم باکتریها که اولین موجودات زنده هستند ساخته شدند.

از پیدایش حیات تا موجودات پرسلولی

   اولین موجودات زنده باکتریها بودند که ۵/۳ میلیارد سال قبل در دریاها بوجود آمدند. باکتریها سلولهای ریزی هستند که فاقد هسته می­باشند. اکثر میکروبهای بیماریزا مثل میکروبهای مولد حصبه، سل و تب مالت جزو باکتریها هستند ولی باکتریها اکثراً نه فقط بیماریزا نیستند بلکه وجودشان مفید هم هست.

   بعضی از باکتریهائی که ایجاد شدند از گاز کربنیک محلول در آب تغذیه می­کردند، کربن آن را می­گرفتند و اکسیژنش را آزاد می­کردند. به این ترتیب اکسیژن آزاد که برای تنفس انسان و اکثر موجودات زنده لازم است بوجود آمد.

   باکتریها تا مدت ۲ میلیارد سال تنها موجودات زنده روی زمین بودند و ۵/۱ میلیارد سال قبل موجودات تک سلولی هسته­دار بوجود آمدند. این سلولها بزرگتر از باکتریها هستند و می­توانند از آنها تغذیه کنند و احتمالاً هسته آنها از باکتریهائی که تغذیه می­کرده­اند بوجود آمده است. سپس موجودات زنده پرسلولی بوجود آمدند که سلولهای آنها هم دارای هسته است و به سه گروه جانوران، قارچها و گیاهها تقسیم می­شوند. در اینجا ما فقط جانوران را بررسی می­کنیم و راجع به تکامل قارچها و گیاهها بحثی نمی­کنیم.

   اولین حیوانی که فسیل آن پیدا شده کرم­ریزی است که ۵۵۰ میلیون سال قبل زندگی می­کرده است (سوره حج آیه ۵ می­فرماید فَاِنّا خَلَقناکُم مِن تُرابٍ ثُمَّ مِن نُطفَهٍ ثُمَّ مِن عَلَقَهٍ … یعنی پس بدرستیکه شما را از خاکی آفریدیم، سپس از نطفه­ای، سپس از علقه­ای (زالو یا کرم­ریزی که در آب شناور است) …). بررسی فسیلها نشان می­دهد که در ۵۳۰ میلیون سال قبل در مدت کوتاهی تعداد زیادی از حیوانات پیدا شدند. تعدادی از این حیوانات بدنشان بسیار نرم بوده و در نتیجه فقط اثر مبهمی از آنها باقی مانده است ولی تعداد زیاد دیگری بدن نسبتاً سفت داشته­اند و جزئیات ساختمان بدنی آنها محفوظ مانده است.

   موجودات زنده به دو صورت تولید مثل می­کنند؛ یکی تولید مثل غیرجنسی و دیگری جنسی. یک نمونه از تولید مثل غیرجنسی تقسیم شدن موجودات تک سلولی پس از بزرگ شدن آنها است که تبدیل به دو سلول کوچکتر می­شوند. همچنین بعضی از موجودات چندسلولی ساده بوسیله جوانه زدن تولید مثل می­کنند، به این ترتیب که جوانه کوچکی از آنها خارج می­شود و بعد از آنها جدا می­شود.

   تولید مثل جنسی حتی در بعضی از تک سلولیها هم وجود دارد به این ترتیب که دو سلول بوسیله یک لوله و یا بطور مستقیم بهم وصل می­شوند و خصوصیات ارثی از یک سلول وارد دیگری می­شود ولی هنوز نر و ماده وجود ندارد. همه حیوانات بصورت جنسی تولید مثل می­کنند ولی بعضی از حیوانات ساده می­توانند بطریق غیرجنسی هم تولید مثل کنند.

خلقت مهره­داران

   مهره­داران یعنی حیواناتی که دارای ستون فقرات هستند عبارتند از ماهیها، دوزیستان (مثل قورباغه)، خزندگان (مثل مار و مارمولک) پرندگان و پستاندارن. مهره­داران عالیتر، از ماهیها که ساده­ترین مهره­داران هستند بوجود آمده­اند و ماهیها از موجودی بدون مهره و بدون استخوان بوجود آمده­اند. یکی از حیوانات ساده­ای که در ۵۳۰ میلیون سال قبل وجود داشت موجودی است که زندگیش دو مرحله داشته است (تعدادی از حیوانات از جمله قورباغه زندگیشان دو مرحله دارد). در مرحله اول که هنوز بالغ نشده بود بصورت دراز و باریک و شبیه زالو بوده ولی دارای سر مشخص بوده است. طول این حیوان در فسیلهائی که پیدا شده است ۷-۸ سانتیمتر می­باشد. این موجود در مرحله قبل از بلوغ در آب شنا می­کرده ولی پس از بلوغ به سنگهای کف دریا می­چسبیده و تا آخر عمر در آنجا می­مانده است. نوع بالغ آن شبیه لیوان یا کیسه بوده و غذا را بدرون خود می­مکیده است. بتدریج در دو طرف سر این حیوان در مرحله قبل از بلوغ برانشی بوجود آمده که در مرحله بلوغ هم باقی می­مانده است (قبلاً شرح دادیم که ماهیها بجای ریه با برانشی تنفس می­کنند). این حیوان چه در مرحله قبل از بلوغ و چه پس از بلوغ موجودی نرم بوده است. طی زمانی طولانی نوع ناکامل که شناور بوده قادر شده است که قبل از کامل و بی­حرکت شدن تولید مثل کند و در نتیجه مرحله لیوان مانند بی­حرکت را از دست داده است (سوره حج آیه ۵ می­فرماید فَاِنّا خَلَقناکُم مِن تُرابٍ ثُمَّ مِن نُطفَهٍ ثُمَّ مِن عَلَقَهٍ ثُمَّ مِن مُضغَهٍ مُخَلَّقَهٍ وَ غَیرِ مُخَلَّقَهٍ یعنی پس بدرستیکه شما را از خاکی آفریدیم، سپس از نطفه­ای، سپس از علقه­ای (موجودی مثل کرمی ریز که در آب است یا زالو)، آنگاه از مضغه­ای (چیزی نرم مانند گوشت یا غذای جویده شده) که خلقتش کامل شده و مضغه­ای که خلقتش کامل نشده است.)، سپس سر آن بتدریج بزرگتر و مشخص­تر شده است. این حیوان دارای دستگاه قلب و عروق ابتدائی، دستگاه تنفس بصورت برانشی، دستگاه گوارش و غیره بوده است.

   بعضی از این حیوانات از دریا به رودخانه­ها رفتند. قلب همه حیوانات برای کار کردن احتیاج به کلسیم دارد. در دریا که املاح فراوان در آب وجود دارد کلسیم بمقدار کافی وجود داشت ولی در رودخانه که دارای آب شیرین است، مقدار مواد معدنی و از جمله کلسیم کم است. لذا کلیسم کافی به قلب این حیوان نمی­رسید. طی زمان طولانی در بدن آن ستون فقرات یعنی مهره­های پشت بوجود آمدند (آیات ۱۲ تا ۱۴ سوره مؤمنون می­فرمایند: وَ لَقَد خَلَقنَا الأنسانَ مِن سُلالَه مِن طینٍ ^۱۲ ثُمَّ جَعَلناهُ نُطفَهً فی قَرارٍ مَکینٍ ^۱۳ ثُمَّ خَلَقنَا النُّطفَهَ عَلَقَهً فَخَلَقنَا العَلَقَهَ مُضغَهً فَخَلَقنَا المُضغَهَ عِظاماً فَکَسَونَا العِظامَ لَحماً. یعنی بتحقیق انسان را از چکیده­ای از گل خلق کردیم. آنگاه او را بصورت نطفه­ای در جایگاهی استوار قرار دادیم. آنگاه نطفه را تبدیل به علقه­ای (چیزی مثل کرم ریز در آب یا زالو) کردیم. پس علقه را تبدیل به مضغه­ای (چیزی نرم مثل گوشت یا غذای جویده شده) کردیم. پس مضغه را تبدیل به استخوانی کردیم. پس استخوان را با گوشتی (عضلاتی) پوشانیدیم.) چون استخوان دارای مقدار زیادی کلیسم است، این موجود جدید کلسیم لازم را می­توانست از استخوانهای خود تأمین کند. تا این مرحله عضلات این حیوانات چون به استخوان متصل نبودند ضعیف بودند و لذا بکندی حرکت می­کردند. پس از بوجود آمدن ستون فقرات، در اطراف آن عضلات قوی ایجاد شد و این حیوانات می­توانستند بسرعت در آب شنا کنند (آیات ۱۲ تا ۱۴ سوره مؤمنون می­فرمایند: وَ لَقَد خَلَقنَا الأنسانَ مِن سُلالَه مِن طینٍ ^۱۲ ثُمَّ جَعَلناهُ نُطفَهً فی قَرارٍ مَکینٍ ^۱۳ ثُمَّ خَلَقنَا النُّطفَهَ عَلَقَهً فَخَلَقنَا العَلَقَهَ مُضغَهً فَخَلَقنَا المُضغَهَ عِظاماً فَکَسَونَا العِظامَ لَحماً. یعنی بتحقیق انسان را از چکیده­ای از گل خلق کردیم. آنگاه او را بصورت نطفه­ای در جایگاهی استوار قرار دادیم. آنگاه نطفه را تبدیل به علقه­ای (چیزی مثل کرم ریز در آب یا زالو) کردیم. پس علقه را تبدیل به مضغه­ای (چیزی نرم مثل گوشت یا غذای جویده شده) کردیم. پس مضغه را تبدیل به استخوانی کردیم. پس استخوان را با گوشتی (عضلاتی) پوشانیدیم.) به این ترتیب ماهی­ها به وجود آمدند. اولین ماهی­ها ۳۹۰ میلیون سال قبل در رودخانه­ها بوجود آمدند و سپس بعضی از آنها به دریا برگشتند و ماهیهای آب شور را تشکیل دادند. تا اینجا از نظر زمانی ۹۰ درصد راهی که منجر به پیدایش انسان می­شود طی شده است.