Doctor Jalil Zarrabi دكترجليل ضرابى

ب ـ تکامل موجودات زنده تا پیدایش بشر

   قرآن برخلاف کتابهائی که بدست انسان نوشته شده­اند مطالب مختلف را دسته­بندی نکرده است بلکه بیان مطالب در آن مثل طبیعت است. عوامل تشکیل­دهنده طبیعت بصورت گروههای مجزا از هم قرار نگرفته­اند یعنی مثلاً همه کوهها در یک جا و همه جنگلها در جای دیگر نیستند بلکه با هم مخلوطند ولی در ضمن مخلوط بودن از نظم کاملی برخوردارند و هر عامل با عوامل اطرافش در ارتباط است و با هم یک مجموعه را تشکیل می­دهند. در قرآن هم مطالب برحسب میزان اهمیتشان در سوره­های مختلف تکرار شده­اند و در ارتباط با سایر آیات آن سوره­ها هستند. بر مبنای همین اصل آیات مربوط به خلقت انسان در چندین سوره تکرار شده­اند و در هر سوره بخشی از حقیقت بیان شده است. با جمع کردن مجموعه این آیات و بررسی آنها است که می­توان به چگونگی خلقت انسان از مرحله خاک تا انسان پی برد.

   آیاتی که تا بحال بررسی کرده­ایم مراحل مختلف خلقت انسان را از خاک و گل تا پیدایش حیات یعنی تا پیدایش ساده­ترین موجود زنده که عبارت از تک سلولیهای بدون هسته است نشان می­دهند. اکنون آیاتی را که خلقت انسان را از مرحله پیدایش حیات تا ظهور انسان بیان می­کنند بررسی می­کنیم.

۱- سوره حج آیه ۵

   فَاِنّا خَلَقناکُم مِن تُرابٍ ثُمَّ مِن نُطفَهٍ ثُمَّ مِن عَلَقَهٍ ثُمَّ مِن مُضغَهٍ مُخَلَّقَهٍ وَ غَیرِ مُخَلَّقَهٍ لِنُبَیِّنَ لَکُم وَ نُقِرُّفِی الاَرحامِ ما نَشاءُ اِلی اَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخُرِجُکُم طِفلاً ثُمَّ لِتَبلُغُوا اَشُدَّکُم وَ مِنکُم مَن یُتَوَفّی وَ مِنکُم مَن یُرَدُّ اِلی اَرُذَلِ العُمُرِ لِکَیلا یَعلَمَ مِن بَعدِ عِلمٍ شَیئًا یعنی پس همانا ما شما را از خاکی خلق کردیم، سپس از نطفه­ای، سپس از زالوئی (کرمی)، سپس از غذائی جویده شده با خلقت کامل شده و با خلقت کامل نشده تا بشما بنمایانیم. و هرچه را بخواهیم تا زمانی معین در رحمها قرار می­دهیم، سپس بصورت طفلی بیرونتان می­آوریم، سپس تا برسید به شدت نیروهایتان و از شما است کسی که فوت می­کند و از شما است کسی که بسوی پست­ترین دوران عمر بازمی­گردد بطوریکه بعد از دانستن چیزی را نداند.

   مفسرین محترم قرآن این آیه و آیات مشابه آن را مربوط به دوران جنینی انسان دانسته­اند در حالیکه این آیات در اصل مربوط به مراحل مختلف تکامل انسان هستند و بطور فرعی مراحل مختلف رشد جنین را هم بیان می­کنند. توجه نمائید که اولاً از شروع این آیه تا پس از ذکر «خلقت از خاکی» «آنگاه از نطفه­ای» «آنگاه از علقه­ای» «آنگاه از مضغه­ای با خلقت کامل شده و با خلقت کامل نشده تا به شما بنمایانیم»، هیچ علامت وقفی وجود ندارد یعنی این قسمتهای آیه وابستگی کامل بهم دارند و بنابراین یک جریان پیوسته را نشان می­دهند. لذا مراحل بعد از خلقت از خاک که مربوط به نوع انسان و تکامل انواع است نیز باید در همین رابطه یعنی در مورد تکامل باشد نه رشد جنین. ثانیاً اگر مراحل بعدی مربوط به مراحل جنینی باشند مرحله اول یعنی خلقت از خاک باید تا مرحله بوجود آمدن انسان مسئول را دربر بگیرد یعنی شامل یک مرحله زمانی تقریباً ۴ میلیارد ساله بشود در حالیکه در جنین دو مرحله خلقت علقه از نطفه و مضغه از علقه مجموعاً فقط ۴ هفته بطول می­انجامد و با توجه به این اختلاف شدید در زمان نمی­تواند یک دوران پیوسته را بیان کند. ثالثاً هر کدام از این آیات، هم در قسمت مربوط به خلقت از خاک اطلاعات جدیدی نسبت به آیات مشابه می­دهند، و هم در قسمتهائی که می­توانند شامل مراحل رشد جنین باشند، و باز این نشان می­دهد که قسمتهای بعدی، مراحل تکاملی بعد از خلقت از خاک هستند نه صرفاً مراحل مختلف زندگی جنینی.

   البته این آیات مراحل مختلف رشد جنین را هم بیان می­کنند زیرا همانطور که در فصل اول شرح دادیم رشد جنین خلاصه و فشرده­ای از تکامل انسان از شروع خلقت تا بحال است. لذا از این آیات می­توان در رابطه با رشد جنین نیز بهره­برداری کرد ولی موضوع اصلی مورد بحث آنها تکامل است نه جنین­شناسی. اگر مهندسین سازنده ساختمان چندین طبقه با عظمتی ماکت کوچکی آن را هم تهیه کنند و بعد اطلاعاتی در مورد آن ساختمان بدهند، این اطلاعات شامل ماکت آن هم می­شود ولی این توضیحات در اصل برای خود ساختمان است که عظمت خیلی بیشتری دارد نه برای ماکت آن. اکنون به تفسیر آیه فوق توجه نمائید:

   فِانّآ خَلَقناکُم من ترابٍ (پس ما همانا شما را از خاکی مخصوص آفریدیم). در صفحات قبل راجع به خلقت حیات از خاک توضیح داده­ایم و این مرحله شامل از خاک تا پیدایش حیات یعنی خلقت تک سلولیهای بدون هسته است.

   ثُمَّ مِن نطفه یعنی آنگاه طی مراحلی از نطفه مخصوص. نطفه یعنی قطره ریز آب. قرآن در ۱۲ آیه به خلقت انسان از نطفه اشاره کرده است. در بعضی از این آیات از جمله همین آیه، نطفه را پس از مرحله خاک یا گل ذکر کرده و در بعضی آیات دیگر منظور از نطفه منی است مثلاً در سوره نجم آیه ۴۶ می­فرماید «و أَنَّهُ خَلَقَ الزّوجین الذَّکَرَ والاُنثی مِن نُطفهٍ اذا تُمنی یعنی و دقیقاً اینطور است که او زوجهای مذکر و مؤنث را از نطفه­ای که بصورت منی ترشح می­شود خلق کرد.»

   در مورد آیاتی که مرحله نطفه را بعد از مرحله خاک یا گل شرح داده­اند و از جمله آیه مورد بحث ما آقای دکتر ابراهیم یزدی کتاب جالبی بنام «خاکهای رسی و پیدایش حیات» نوشته­اند (انتشارات قلم ۱۳۷۹). در بخشهای گذشته شرح دادیم که اولین موجودی که تکثیر پیدا می­کرد میکروسفرها بودند. میکروسفرها بصورت قطره ریز آبی در درون خلل و فرج گلهای رسی بودند و با جذب پروتئین از آب اطراف بزرگتر می­شدند و بعد به دو قسمت تقسیم می­شدند. در این مرحله در حالیکه تولید مثل انجام می­شد هنوز موجود زنده بوجود نیامده بود.

   مطابق قرآن نطفه نیز تکامل پیدا کرده است یعنی از میکروسفرها شروع شده و منجر به منی حیوان نر و انسان شده است.

   در حال حاضر اطلاعات ما در مورد تکامل نطفه خیلی محدود است. شاید اگر در آینده اطلاعات بیشتری راجع به تکامل نطفه بدست بیاوریم در ۱۲ آیه­ای که در آنها از نطفه اسم برده شده است مراحل تکامل دقیق­تری را متوجه شویم.

   ثُمَّ مِن عَلَقَهٍ (آنگاه با گذشت زمان و طی مراحلی از کرم بخصوصی). اکثر مفسرین علقه را به خون منعقد شده تعبیر کرده­اند و نوشته­اند که نطفه تبدیل به خون منعقد شده می­شود و جنین از آن بوجود می­آید. صرفنظر از آنکه این آیه در اصل مراحل تکامل انسان را بیان می­کند نه رشد جنین را، اصولاً نطفه تبدیل به خون منعقد شده نمی­شود. معنای علقه عبارت است از کرم و بخصوص زالو. تا چند سال پیش قدیمی­ترین فسیلهای حیوانات مربوط به ۵۳۰ میلیون سال قبل و مربوط به انواع متعددی از حیوانات ساده بود ولی اخیراً فسیل کرم کوچکی پیدا شده که برای مدت ۲۰ میلیون سال تنها حیوان مشخص بوده و حیوانات دیگر و از جمله حیواناتی که تکاملشان منجر به خلقت انسان شده است از آن بوجود آمده­اند. بنظر می­رسد که علقه اشاره به این حیوان باشد و بکار بردن لغت عَلَقَهٍ (کرمی مخصوص یا زالوئی مخصوص) برای اینست که از این کرم چندین حیوان مختلف ایجاد شد و فقط یکی از این حیوانات است که منجر به خلقت انسان می­شود.

   ثُمَّ مِن مُضغَهٍ مُخَلَّقَهٍ وَ غَیرِ مُخَلَّقَهٍ (آنگاه با گذشت زمان و طی شدن مراحلی از غذای جویده شده­ای که خلقت آن کامل شده و خلقت آن کامل نشده است). بعضی از مفسرین نوشته­اند این آیه نشان می­دهد که در دوران مضغه روح وارد بدن جنین می­شود و مضغه­ای که خلقتش کامل نشده مرحله قبل از حلول روح در جنین است و بعد از حلول روح در آن مضغه­ای است که خلقتش کامل شده است. صرفنظر از آنکه روح چیست و آیا روحی را که فلاسفه قدیم می­گفتند اسلام قبول دارد یا نه، ایراد عمده­ای که به این تفسیر وارد است اینست که اگر کامل شدن مضغه به علت حلول روح در آن باشد در این صورت باید قرآن مضغه­ای را که خلقتش کامل نشده است اول و مضغه­ای را که خلقتش کامل شده است بعد از آن ذکر کند در حالیکه مضغه کامل شده را قبل از کامل نشده بیان می­کند.

   در فصل قبل شرح دادیم که یکی از حیواناتی که در ۵۳۰ میلیون سال قبل بوده و از کرمی که ذکر شد یعنی علقه بوجود آمده بود، زندگیش دو مرحله داشته است. در مرحله اول که هنوز بالغ نشده بود شبیه زالو بوده و در آب شنا می­کرده و دارای سری مشخص بوده است و پس از بلوغ شکل آن شبیه یک کیسه یا لیوان پایه­دار می­شده و بوسیله پایه مزبور به سنگها می­چسبیده است. بتدریج در مرحله قبل از بلوغ در دو طرف سر آن شکافهای برانشی برای تنفس کردن بوجود آمد که در مرحله بلوغ هم باقی مانده است. در مرحله پس از بلوغ شکافهای برانشی در دو طرف مقابل قسمت اعظم بدن آن وجود داشته و مثل این بوده است که آنرا جویده باشند و اثر دندان در دو طرف آن مانده باشد. این موجود دقیقاً با تعبیر غذای جویده شده­ای که خلقت آن کامل شده است تطبیق می­کند. سپس بعضی از انواع آن قادر می­شوند که در مرحله قبل از کامل شدن تولید مثل کنند و حیوان جدیدی را بوجود آورند که بعداً ماهیها از آن بوجود آمدند. غذای جویده شده­ای که خلقت آن کامل نشده درست با نوع بالغ نشده این حیوان مطابقت می­کند زیرا با بدن بسیار نرم و شکافهای برانشی در دو طرف آن مثل غذای جویده شده بوده ولی خلقت آن کامل نشده بوده زیرا هنوز به مرحله دوم زندگیش که مرحله بلوغ و تغییر شکل آنست نرسیده بوده است.

   لِنُبَیِّنَ لَکُم (تا برای شما آشکار کنیم). این قسمت از یک طرف اشاره به قدرت فراوان خالق است که انسان را به این ترتیب و طی تکامل از خاک و بعد از موجودات خیلی پست آفریده است و از طرف دیگر اشاره به اینست که انسان از چه مراحل پستی گذشته تا بصورت انسان درآمده است.

   وَ نُقِرُّفِی الاَرحامِ ما نَشاءُ اِلی اَجَلٍ مُسَمًّی (و در رحمها آنچه را که بخواهیم تا زمان معینی قرار می­دهیم). این قسمت از آیه با علامت «ط» از قسمت قبلی جدا شده و این بمعنای آنست که موضوع مورد بحث آن با موضوع قبلی مقداری فرق دارد بعلاوه در قسمت قبلی آیه همه افعال بصورت ماضی یعنی گذشته بودند ولی از اینجا به بعد فعلها بصورت مضارع یعنی آینده. با توجه به این نکته معنای این قسمت اینست. در رحمها آنچه را که بخواهیم (پسر یا دختر، سالم یا ناقص­الخلقه، زشت یا زیبا و غیره) تا زمانی معین (زمان وضع حمل و تولد طفل) قرار می­دهیم. بقیه آیه مربوط به مراحل بعد از تولد است. این قسمت از آیه از قسمتهای قبلی که قبلاً مورد بحث قرار گرفتند جدا است یعنی از بحث تکامل خارج شده ولی هنوز در مورد خلقت انسان است. اگر قسمتهای قبلی آیه مربوط به جنین بود این قسمت باید خیلی زودتر و حتی در قسمت ابتدای آیه ذکر می­شد زیرا مرحله مضغه مربوط به زمانی است که جنین ۴ هفته از عمرش گذشته است در حالیکه در رحم قرار دادن آنچه که خدا می­خواهد مربوط به زمان تخمک لقاح یافته است و خصوصیات انسانی هم که از آن ساخته می­شود اعم از پسر یا دختر، زشت یا زیبا و غیره همگی مربوط به همان زمان تخمک لقاح یافته است. حتی بیماریهائی هم که بصورت نقص اعضاء ایجاد می­شوند اکثراً قبل از اتمام این مرحله ایجاد شده­اند.

   ارتباط این آیه با جنین ـ قبلاً توضیح دادیم که جنین مراحل مختلف تکامل انسان را نشان می­دهد و بهمین دلیل جنینهای ماهی (از ماهیها)، قورباغه (از دوزیستان)، لاک­پشت (از خزندگان)، مرغ (از پرندگان)، اسب (از پستانداران) و انسان در ابتدا شبیه بهم هستند و بعداً بتدریج شباهتشان بهم کم می­شود تا بالاخره تبدیل به حیوان مربوطه شوند. بنابراین قسمت اعظم آیاتی را که مربوط به تکامل هستند به جنین هم می­توان نسبت داد.

   آقای دکتر کیت مور (Dr. Keith Moore استاد رشته تشریح و معاون قسمت علوم پایه در دانشکده پزشکی تورانتو در کانادا است. این دانشمند برجسته سه کتاب برای تدریس در دانشکده پزشکی نوشته است که عبارتند از کتابهای تشریح، جنین­شناسی و اطلس جنین­شناسی، در ابتدای کتاب جنین­شناسی نیز نظر قرآن را در مورد حقایق علمی مربوط به جنین بطور خلاصه بیان کرده است.) طی مقاله­ای در مجله انجمن اسلامی پزشکان آمریکا و کانادا (The Jaurnal of IMA 18:1-2 , 1986) و (قسمتهائی که از آقای دکتر مور نقل می­شود و نیز تصاویر شماره ۲ و ۳ از مجله فوق است که با اجازه ناشر محترم مجله ذکر شده­اند.) بخوبی توضیح داده­اند که جنین انسان از روز ۷ تا روز بیست و چهارم شباهت زیادی به زالو دارد (شکل ۲) که قرآن بعد از مرحله نطفه با تعبیر علقه آنرا بیان کرده است. در اواخر هفته چهارم در طول بدن جنین برجستگیهای ریز تسبیح مانند متعددی وجود دارد که آنرا مثل غذای جویده شده کرده است (شکل ۳). دکتر مور توضیح می­دهد که با توجه به آنکه اندازه جنین در مرحله مضغه فقط ۴ میلیمتر است و در قرن هفتم که قرآن نازل شد هنوز میکروسکپ وجود نداشت، جالب است که قرآن این مراحل از زندگی جنینی را با دو تعبیر عالی یعنی علقه و مضغه بیان می­فرماید.

   در حالیکه مراحل علقه و مضغه را در جنین می­بینیم، باید توجه داشت که تعبیر مضغه­ای که خلقتش کامل شده و خلقتش کامل نشده است فقط می­تواند مربوطبه تکامل انسان از حیوانات پست­تر باشد زیرا در جنین فقط مضغه­ای که خلقتش کامل نشده است وجود دارد، چون همانطور که در فصل اول توضیح دادیم جنین مراحل ابتدائی زندگی حیوانات گذشته را نشان می­دهد نه مراحل پس از بلوغ را.

 

شکل ۲- بالا ـ تصویر نقاشی شده زالو. پائین ـ تصویر نقاشی شده جنین ۲۴ روزه انسان که شبیه زالو است

 

شکل ۳- طرف چپ ـ نمونه مصنوعی جنین انسان که شبیه گوشت جویده شده است. طرف راست ـ تصویر نقاشی شده جنین ۲۸ روزه انسان که برجستگیهای شبیه دانه تسبیح آنرا مثل گوشت جویده شده (با آثار دندانها بر روی آن) کرده­اند.

   آیه­ای که ذکر شد بیشتر مربوط به تکامل است و همانطور که توضیح دادیم در ارتباط دادن آن با مراحل مختلف رشد جنین اشکالاتی بوجود می­آید ولی آیات مشابه آنرا اگرچه اغلب در اصل مربوط به تکامل هستند، براحتی می­توان به رشد جنین نیز نسبت داد.

۲- سوره سجده آیات ۷ تا ۹

   اَلَّذی اَحسَنَ کُلَّ شَئٍ خَلَقَهُ وَبَدَ اَخَلقَ الانسانِ مِن طینٍ ^۷ ثُمَّ جَعَلَ نَسلَهُ مِن سُلالَهٍ مِن ماءٍ مَهینٍ ^۸ ثُمَّ سَوّیهُ وَ نَفَخَ فیهِ مِن رُوحِهِ وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمعَ وَالاَبصارَ وَالاَفئدَهَ قَلیلاً ما تَشکُروُنَ ^۹

   یعنی آن کسی که نیکو کرد خلقت هر چیزی را و خلقت انسان را از گل شروع کرد. آنگاه نسلش را از سلسله نسبی از آبی پست قرار داد. آنگاه او را بیاراست و از روحش در او دمید و برای شما گوش و چشمها و دلها را قرار داد. شما کم سپاس می­گذارید.

   بَلَ أَخَلقَ الاِنسانَ من طین (خلقت انسان را از گل شروع کرد) احتیاج به جمله یا جملات دیگری دارد که آن را کامل کند یعنی مشخص کند که خلقتی که با گل شروع شد چگونه کامل شد. بنابراین ثُمَّ جعل نسله من سلالهٍ من ماءٍ مهین (آنگاه با گذشت مدتی از زمان و طی تغییراتی نسل او را از سلسله مراتبی از آبی پست قرار داد) در زمانی انجام شده که خلقت انسان هنوز کامل نشده بوده است، بنظر می­رسد که منظور از ماءٍ مهین مراحل تکاملی نطفه از میکروسفر تا منی حیوانات است. در این جمله قرآن می­فرماید که پس از شروع خلقت انسان از گل (که منجر به پیدایش حیات شد)، بعد از طی شدن مدتی از زمان و پس از تغییراتی که خدا در اولین موجود زنده بوجود آورد، حیوانات نطفه­دار بوجود آمدند و نسلهای این حیوانات و حیواناتی که پس از آنها بوجود آمدند در مسیر ساخته شدن انسان تغییر می­کردند.

   ثُمَّ سَوّیهَ و نَفَخَ فیهِ من روحه (آنگاه او را آراست و از روحش در او دمید) یعنی بعداً و باز هم پس از گذشتن مدتی از زمان و تغییراتی دیگر انسان را با قیافه و هیکل انسان امروزی درست کرد و از روح خودش در او دمید. در اینجا انسان موجودی می­شود که از یک طرف ریشه در پست­ترین حیوانات و قبل از آنها هم در لجن متعفّن و گل دارد و از طرف دیگر دارای روح رب شده است. در اینجا است که انسان باارزش و مسئول بوجود می­آید.

   و جَعَلَ لَکُم السمع والابصار والافئده (و برای شما گوش، چشمها و دلها را قرار داد). خدا بدنبال دمیدن از روح خودش در انسان، به او قدرت درک داد. گوش و چشمها مهمترین وسیله برای ادراک انسان از محیط خارج هستند و منظور از دل عدالت دوستی و احساس مسئولیت است که خدا به انسان داد. همه مردم اعم از خوب و بد عدالت را می­شناسند و آنرا از دیگران در مورد خود انتظار دارند و طلب می­کنند. جائی که انسان نشان می­دهد که شایسته داشتن روح خدا است یا نه در آنجا است که باید عدالت را بضرر خودش در مورد دیگران اجرا کند.

   در جریان تکامل حیوانات ابتدا حس شنوائی بوجود آمد، بعد بینائی و سپس مغز که برای درک خوب و بد از هم لازم است. قرآن هم با ذکر «برای شما گوش، چشمها و دلها را قرار داد» همین ترتیب را رعایت کرده است. مطابق نوشته دکتر مور همین ترتیب هم در جنین وجود دارد.

۳- سوره نور آیه ۴۵

   وَاللهُ خَلَقَ کُلَّ دابَّهٍ مِن ماءٍ یعنی و خدا همه جنبنده­ها را از آبی آفرید.

   ماءٍ (آبی) بمعنای آبی مخصوص است و منظور از آن نطفه یعنی از مرحله میکروسفرتامنی می­باشد. بعضی از حیوانات اولیه­ای که بوجود آمدند به سنگهای کف دریا می­چسبیدند و بی­حرکت باقی می­ماندند و بعضی دیگر در آب بصورت آزاد بودند ولی از خود حرکتی نداشتند و همراه با آب حرکت می­کردند. تولید مثل این حیوانات عمدتاً بصورت جوانه زدن بود زیرا حیوانات نر و ماده اگر فرضاً وجود هم می­داشتند نمی­توانستند بطرف هم بروند. سپس حیواناتی بوجود آمدند که با اراده و نیروی خودشان حرکت می­کردند. تولید مثل این حیوانات که نر و ماده آنها می­توانستند بطرف هم بروند عمدتاً جنسی و بصورت لقاح پیدا کردن نطفه حیوان نر و ماده بود. تولید مثل بوسیله منی که از نظر تکاملی مرحله­ای پیشرفته بود در همه حیواناتی که با نیروی خودشان حرکت می­کردند، چه آنها که در آب باقی ماندند و چه آنها که بخشکی رفتند و از جمله بشر، ادامه پیدا کرد. این آیه با بکار بردن کله دابَّه (جنبنده) بیان می­کند که در حیواناتی که با نیروی خودشان حرکت می­کنند تولید مثلشان بوسیله منی است. به علاوه همان­طور که قبلاً گفتیم اصولاً حیات در آب به وجود آمده است.

۴- سوره مؤمنون آیات ۱۲ تا ۱۴

   وَ لَقَد خَلَقنَا الأنسانَ مِن سُلالَه مِن طینٍ ^۱۲ ثُمَّ جَعَلناهُ نُطفَهً فی قَرارٍ مَکینٍ ^۱۳ ثُمَّ خَلَقنَا النُّطفَهَ عَلَقَهً فَخَلَقنَا العَلَقَهَ مُضغَهً فَخَلَقنَا المُضغَهَ عِظاماً فَکَسَونَا العِظامَ لَحماً ثُمَّ اَنشَاناهُ خَلقاً اخَرَ فَتَبارَکَ اللهُ اَحسَنُ الخالِقینَ

   یعنی و بتحقیق انسان را از چکیده­ای از گل خلق کردیم. آنگاه او را نطفه­ای در جایگاهی محکم و استوار قرار دادیم. سپس از نطفه علقه­ای خلق کردیم، پس از علقه مضغه­ای آفریدیم، پس از مضغه استخوانی خلق کردیم، پس استخوان را با گوشت پوشاندیم. سپس به او خلقت دیگری انشاء کردیم، پس خجسته باد خدا بهترین آفرینندگان.

   وَ لَقَد خَلَقنَا الأنسانَ مِن سُلالَه مِن طینٍ (و بتحقیق انسان را از

تا موجودات زنده چندسلولی و بالاخره حیوانات خلق شدند. بنابراین مدتی بسیار طولانی طی شده است تا خداوند حیوانات نطفه­دار را بیافریند. حیوانات نطفه­دار ساده اعم از نر و ماده با دقت خاصی ترشحات جنسی خود را در جائی می­ریزند که از یک طرف احتمال لقاح بیشتر باشد و از طرف دیگر احتمال خورده شدن آن بوسیله حیوانات دیگر کم باشد. ماهیهای نر و ماده ترشحات جنسی خود را در مناسبترین محل دریا یا رودخانه می­ریزند و اغلب تا مدتی از نطفه­هائی که ایجاد می­شوند مواظبت می­کنند و مانع از آن می­شوند که ماهیهای دیگر و سایر حیوانات آنها را بخورند. بعضی از ماهیها صدها کیلومتر از محل زندگیشان دور می­شوند و به محلی که در آنجا بوجود آمده­اند می­روند و ترشحات جنسی خود را در آنجا می­ریزند. در دوزیستان مثلاً قورباغه در موقع عمل جنسی، حیوان نر در داخل آب بر روی حیوان ماده قرار می­گیرد و هر دو ترشحات جنسی خود را در آب می­ریزند. این حالت احتمال تشکیل نطفه را خیلی بیشتر می­کند. در خزندگان و پرندگان حیوان نر ترشح جنسی خود را بداخل بدن حیوان ماده می­ریزد که احتمال لقاح را باز هم خیلی بیشتر می­کند و حیوان ماده تخم می­گذارد که دارای سلول جنسی بعلاوه مقدار زیادی مواد غذائی است. مقدار ماده غذائی موجود در تخم معمولاً آنقدر زیاد است که جنین تا پایان مرحله جنینی از آن تغذیه می­کند و بعد از تخم بیرون می­آید. خزندگان با دقت بسیار زیادی مناسب­ترین محل را برای تخم­گذاری انتخاب می­کنند و معمولاً تا بیرون آمدن نوزاد از تخم، از آن مواظبت می­کنند. بعضی از آنها تا چند روز هم از نوزادانی که از تخمها خارج می­شوند مواظبت می­کنند. پرندگان برای تخم­گذاری در محل مناسبی آشیانه می­سازند و پس از تخم­گذاری تا وقتی که جوجه­هایشان از تخمها بیرون بیائید بر روی آنها می­خوابند و به این ترتیب، هم آنها را گرم نگه می­دارند که برای رشد جنین لازم است و هم آنها را از گزند پرندگان دیگر محفوظ نگه می­دارند. بعلاوه پس از بیرون آمدن جوجه­ها از تخمها، معمولاً تا وقتی که قادر به پرواز شوند، هم آنها را تغذیه می­کنند و هم از آنها مواظبت می­کنند. در پستانداران که عالیترین حیوانات هستند قرارٍ مکین یا جایگاه محکم به معنای واقعی بوجود آمده است به این ترتیب که نطفه در رحم حیوان ماده قرار می­گیرد و تا مدتی طولانی در آنجا می­ماند و رشد می­کند. رحم بهترین مکان برای حفاظت از جنین است و بصورت دژی محکم است که جنین را به بهترین وجه ممکن تقریباً از هر نوع گزندی محفوظ نگه می­دارد (در عده کمی از پستانداران مثل کانگورو جنین خیلی زود متولد می­شود ولی تا مدتها در داخل کیسه­ای در جلو شکم مادر قرار می­گیرد. در آنجا هم در محلی محفوظ است و هم از پستان مادر که در داخل کیسه است شیر می­خورد). در انسان مکانٍ مکین بحد اعلای مکین بودن می­رسد بطوری که دوران بارداری انسان نسبت به اندازه جثه­اش از همه حیوانات بیشتر است.

   ثم خلقنا النطفه علقهً فخلقنا العلقهَ مضغهً (آنگاه از نطفه کرمی خلق کردیم، پس از کرم چیزی مثل غذای جویده خلق کردیم). قبلاً شرح دادیم که علقه (کرم) در ۵۵۰ میلیون سال قبل بوجود آمد و سپس از آن حیوان کوچک نرمی بوجود آمد که در دو طرف بدنش شکافهای برانشی که مثل اثر دندان است داشت و بعداً از این حیوان ماهیها بوجود آمدند.

   فَخَلَقنَا المُضغَهَ عِظاماً فَکَسَونَا العِظامَ لَحماً (پس از مضغه استخوانی آفریدیم، پس استخوان را بوسیله گوشتی پوشاندیم). در قسمتهای قبل شرح دادیم که حیوانی که از مضغه بوجود آمد از دریا به رودخانه رفت و چون آب رودخانه برخلاف دریا کلسیم بمقدار کافی ندارد، برای آنکه کلسیم که برای ضربان قلبش لازم است بمقدار کافی در اختیارش باشد دارای ستون مهره­های استخوانی شد. تا اینجا عضلات این حیوان ضعیف و حرکاتش کند بود ولی پس از بوجود آمدن ستون مهره­ها در اطراف آنها عضلات قوی (گوشت) ایجاد شد و ماهیهای استخوانی که به این ترتیب بوجود آمدند قادر شدند بسرعت حرکت کنند و این سرعت خیلی به بقای این ماهیها کمک کرد زیرا باعث شد که هم بتوانند به سرعت شکار را تعقیب کنند و هم از شکار شدن فرار کنند.

   از نظر جنین­شناسی چنانکه دکتر مور شرح داده است، پس از مرحله مضغه ابتدا استخوانها بصورت غضروف ایجاد می­شوند و بعد در اطراف آنها عضلات ایجاد می­شوند.

   ثُمَّ اَنشَاناهُ خَلقاً اخَرَ فَتَبارَکَ اللهُ اَحسَنُ الخالِقینَ (سپس به آن خلقت جدیدی انشاء کردیم. پس خجسته باد خدا بهترین آفرینندگان). انشاء یعنی ایجاد چیزی و پرورش دادن و تربیت کردن آن. ثُمَّ نشان می­دهد که این مرحله با گذشت زمان و با انجام تغییراتی انجام شده است و خلقت دیگر بمعنای آنست که انواع موجودات زنده­ای که از شروع ساختن انسان تا این مرحله بوجود آمده­اند جمعاً یک نوع خلقت بوده­اند و از مرحله انشاء به بعد خلقت جدیدی بوجود آمده است. از مجموع این توضیحات مشخص می­شود که این خلقت جدید انسان مسئول است که از حیوانات جدا می­شود. در بحث مربوط به دمیدن روح خدا در انسان توضیح خواهیم داد که منظور از انشاء، دمیدن روح خدا در انسان است.

۵- سوره قیامه آیات ۳۶ تا ۳۹

   اَیَحسَبُ الانسانُ اَن یُتُرَکَ سُدی ^۳۶ اَلَم یَکُ نُطفَهً مِن مَنِّی یُمنی ^۳۷ ثُمَّ کانَ عَلَقَهً فَخَلَقَ فَسَوّی ^۳۸ فَجَعَلَ مِنهُ الزَّوُجَینِ الذَّکَرَ وَالاُنثی

   یعنی آیا انسان می­پندارد که رها گذارده شود؟ آیا نطفه­ای نبود از منی­ای (یکنوع منی مخصوص) که ریخته شود، آنگاه علقه­ای شد پس خلق کرده و بیاراست، پس زوجی مذکر و مؤنث از آن قرار داد؟

   نطفه­ای از منی مخصوصی که ریخته شود اشاره به سلول جنسی نر یعنی اسپر ماتوزوئید حیوانات ساده اولیه صاحب نطفه است که پس از لقاح با سلول جنسی ماده نسل جدید آن حیوان را بوجود می­آورد. با گذشت زمان و انجام مراحلی از تغییرات تکاملی، علقه یعنی کرمی که در ۵۵۰ میلیون سال قبل وجود داشته است بوجود می­آید.

   فَجَعَلَ منه الزوجین الذَّکَرَ والانثی (پس یک زوج مذکر و مؤنث از آن قرار داد). این آیه بیان پیدایش نر و ماده جدا از هم است که از اولین حیوانات ساده نر و ماده دار شروع می­شود و تا انسان ادامه دارد.

   فَجَعَلَ مِنهُ (مذکر و مؤنث را) از آن مذکر ایجاد کرد. کلمات نطفه و علقه مؤنث مجازی هستند لذا اشاره منه به منی است یعنی پس از آنکه منی ریخته شد، مذکر و مؤنث جدا از هم بوجود آمدند. اولین موجودات زنده یعنی تک سلولیهای بی­هسته و سپس تک سلولیهای هسته­دار که پس از دو میلیارد سال از اولیها بوجود آمدند بوسیله تقسیم شدن تولید مثل می­کردند. موجودات چندسلولی که بعداً پیدا شدند تولید مثلشان بوسیله جوانه زدن بود. سپس سلولهای جنسی نر و ماده ایجاد شدند که به دو طریق تولید مثل می­کردند. در نوع اول، یک حیوان هر دو سلول جنسی نر و ماده را داشت که از لقاح کردن آنها تخمک لقاح یافته بوجود می­آمد که تبدیل به حیوان دیگری می­شد. هم اکنون نیز بعضی از حیوانات مثلاً کرم مولد بیماری کرم کدو به این طریق تولید مثل می­کند. در نوع دوم از تولید مثل جنسی، حیوان نر سلول جنسی خود یعنی نطفه را که در منی او وجود دارد به بیرون از بدنش می­ریزد. در اکثر حیوانات آبی و نیز در دوزیستان، حیوان نر منی خود را در آب می­ریزد. و سلول جنسی آن با سلول جنسی ماده که آن هم در آب ریخته شده است لقاح می­کند و تخمک لقاح یافته ایجاد می­شود. در این حالت نر و ماده مجزا از هم وجود دارد. در حیوانات عالیتر یعنی خزندگان، پرندگان و پستانداران حیوان نر نطفه و منی خود را در بدن حیوان ماده می­ریزد. آیه فوق این حقیقت را که نر و ماده مجزا از هم (زوجین الذکر والانثی) وقتی بوجود آمد که نطفه بصورت منی از بدن حیوان نر خارج شد، بیان می­کند.

   این آیه حقیقت علمی دیگری را نیز بیان می­کند و آن اینست که نطفه­ای که از بدن حیوان نر (و مرد) خارج می­شود جنس نوزاد را تعیین می­کند. نصف سلولهای جنسی حیوان نر (و مرد) کروموزوم y دارند و نصف دیگر دارای کروموزوم x هستند ولی کروموسوم سلولهای جنسی حیوان ماده (وزن) همگی از نوع x می­باشند. اگر سلول جنسی نر که باعث لقاح می­شود دارای کروموسوم y باشد نوزاد نر می-شود و اگر دارای کروموسوم x باشد نوزاد ماده می­شود. بنابراین فقط نطفه حیوان نر است که جنس نوزاد را یعنی مذکر یا مؤنث بودن آن را تعیین می­کند و آیه فوق این موضوع را هم بیان می­کند.

   کلمه زوجین که در آیه بکار رفته است در زبان عربی هم به معنای یک جفت بکار می­رود و هم به معنای دو جفت، با توجه به اینکه سلولهای غیرجنسی بدن حیوانات و انسان، هر کدام دو کروموسوم جنسی دارند که در حیوان نر یک کروموسوم جنسی نر و یک کروموسوم ماده است و در حیوان ماده دو کروموسوم جنسی ماده است، شاید بکار بردن زوجین اشاره به این موضوع باشد که هر حیوان نر در اصل از یک نر و یک ماده و هر حیوان ماده در اصل از دو ماده تشکیل شده است.

 

 

۶- سوره نجم آیات ۴۵ و ۴۶

   وَ اَنَّهُ خَلَقَ الزَّوجَینِ الذَّکَرَ وَالاُنثی ^۴۵ مِن نُطفَهٍ اِذا تُمنی یعنی بدرستیکه او زوج مذکر و مؤنث را از نطفه هنگامی که بصورت منی ریخته می­شود خلق کرد. این آیه هم حقیقتی را که در آیه قبل شرح دادیم بیان می­کند. لغات مذکر و مؤنث شامل همه حیوانات و از جمله انسان است. بعدها شرح خواهیم داد که قرآن هر وقت در مورد انسان لغات مذکر و مؤنث را بکار می­برد توجه به جسم او یعنی جنبه حیوانی او است و هر وقت توجه به انسان مسئول باشد لغات مرد و زن را بکار می­برد.

۷- سوره مؤمن آیه ۶۷

   هُوَ الَّذی خَلَقَکُم مِن تُرابٍ ثُمَّ مِن عَلَقَهٍ ثُمَّ یُخرِجُکُم طِفلاً ثُمَّ لِتَبلُغُوا اَشُدَّکُم ثُمَّ لِتَکُونُوا شُیُوخاً وَ مِنکُم مَن یُتَوَفیّ مِن قَبلُ وَ لِتَبلُغُوا اَجَلاً مُسَمًّی وَ لَعَلَّکُم تَعقِلوُنَ

   یعنی او کسی است که شما را از خاکی آفرید، آنگاه از نطفه­ای، آنگاه از علقه­ای، آنگاه شما را بصورت طفلی خارج می­کند، سپس تا بشدت نیروی خود برسید، سپس تا پیرهائی بشوید، و از شما است آنانکه از قبل بمیرند، تا به سرآمدی معین و شاید شما خرد پیشه کنید.

   این آیه ابتدا مراحل تکاملی گذشته انسان را از خاک، نطفه و علقه بصورت ماضی بیان می­کند. بعد مراحل زندگی افراد انسان را بصورت مضارع بیان می­کند: «آنگاه شما را (از شکم مادرانتان) بصورت کودکی خارج می­کنیم». قسمتهای بعدی این آیه که آنها هم همگی بصورت مضارع بیان شده­اند مراحل زندگی انسان را که اگر زنده بماند شامل از کودکی تا قدرت جوانی و بعد پیری است بیان می­فرماید.

۸- سوره نوح آیه ۱۴

   وَ قَد خَلَقَکُم اَطوارًا یعنی بدرستیکه شما را بصورت طورها خلق کردیم. اطوار جمع طور است. معنای این آیه می­تواند این باشد که خدا انسان را بصورتهای مختلف مثل شاد یا غمگین، ضعیف یا قوی و غیره آفرید ولی با توجه به آیه قبل از آن راجع به قدرت خدا است و آیه بعد که راجع به ساختمان دنیا (آسمانها) می­باشد بنظر می­رسد که منظور از طورهای مختلف انواع مختلف موجودات در مسیر تکاملی از خاک تا انسان می­باشند.

۹- سوره دهر یا انسان آیات ۱ و ۲

   هَل اَتی عَلَی الانسانِ حینٌ مِنَ الدَّهرِ لَم یَکُن شَیئًا مَذکورًا ^۱ اِنّا خَلَقنَا الانسانَ مِن نُطَفَهٍ اَمشاجٍ نَبتَلیهِ فَجَعَلناهُ سَمیعًا بَصیرًا

   یعنی آیا زمانی طولانی بر انسان گذشت که چیز قابل ذکری نبود؟ بدرستیکه انسان را از نطفه­ای مخلوطها آفریدیم. او را می­آزمائیم پس او را شنوائی بینا گردانیدیم.

   هَل اَتی عَلَی الانسانِ حینٌ مِنَ الدَّهرِ لَم یَکُن شَیئًا مَذکورًا (آیا زمانی طولانی از دوران آفرینش بر انسان نگذشت که چیز قابل ذکری نبود؟) این آیه اشاره به دورانهای گذشته می­کند. انسان در گذشته از زمان شروع از خاک تا زمانی که انسان شد چیز قابل ذکری نبوده است.

   انّا خلقنا الانسان من نطفهٍ امشاج (بدرستیکه انسان را از نطفه­ای خیلی مخلوط آفریدیم). امشاج جمع مشج (به فتح یا کسر میم) به معنای مخلوط است، پس امشاج یعنی مخلوطها. اغلب مفسرین این آیه را به مخلوط شدن ترشحات (یا کروموسومهای) مرد و زن برای تولید نطفه تعبیر کرده­اند ولی این درست نیست زیرا در اینصورت باید قرآن بجای امشاج مفرد آن یعنی کلمه مشج را بکار می­برد.

   کروموسومهای پدر و مادر که نطفه را درست می­کنند خود مخلوطی از کروموسومهای والدین آنها هستند و این سلسله مراتب تا زمان پیدایش حیات بعقب می­رود یعنی نطفه انسان خصوصیات ارثیش را از همه نسلهای گذشته انسان و سپس از همه انواع حیوانات و موجودات تک سلولی که انسان را به مرحله پیدایش حیات وصل می­کند، به ارث برده است. مقدار مخلوط بودنی که مربوط به نسلهای گذشته انسان است در مقابل مقداری که مربوط به دوران قبل از انسان می­شود و دورانی ۵/۳ میلیارد ساله را شامل می­شود بسیار ناچیز است.

   این آیه مشخص می­کند که همه انسانها و از جمله اولین انسانها هم از نطفه خیلی مخلوط درست شده­اند و هیچ انسانی مستقیماً از خاک درست نشده است.

   «نَبتَلیهِ فَجَعَلناهُ سَمیعًا بَصیرًا یعنی او را می­آزماییم، پس او را شنوا و بینا ساختیم». خدا حیوانات را آزمایش نمی­کند و آزمایش مخصوص انسان است. خدا قدرت شنوایی و بینایی را به انسان داد که دو وسیله عمده فهم حقایق هستند و او را آزمایش می­کند.

 

۱۰- سوره زمر آیه ۶

   یَخلُقُکُم فی بُطوُنِ اُمَّهاتِکُم خَلقًا مِن بَعدِ خَلقٍ فی ظُلُماتٍ ثَلاثٍ

   یعنی شما را در شکمهای مادرانتان به صورت خلقتی بعد از خلقتی در سه تاریکی می­آفریند.

   جنین درون دو پرده است که یکی داخل دیگری قرار گرفته و در ابتدا از هم جدا هستند. به تدریج که جنین بزرگتر می­شود این دو پرده به هم می­چسبند و پرده اطراف جنین از آنها به وجود می­آید. این پرده­ها در داخل رحم مادر هستند و رحم مادر در داخل شکم او است. پس جنین درون سه پوشش یعنی پرده اطراف جنین، رحم و دیواره­های اطراف شکم مادر قرار گرفته ولی در مراحل ابتدائی که دو پرده اطراف جنین بهم نچسبیده­اند، درون چهار پوشش قرار دارد. قرآن بجای سه پرده فرموده است سه تاریکی که شامل هر دو مرحله می­شود زیرا پرده داخلی شفاف است و لذا حتی وقتی که جنین در داخل چهار پوشش است درون سه تاریکی قرار دارد.

   آیه فوق می­فرماید که رشد جنین بصورت خلقتی بعد از خلقت دیگر تغییر می­کند. این آیه اشاره به این حقیقت علمی می­کند که رشد جنین مراحل تکاملی انسان را نشان می­دهد که در آن یک نوع حیوان تبدیل به نوع دیگری از حیوان شده و این تغییرات ادامه یافته است یعنی بارها خلقتی تبدیل به خلقتی دیگر شده است.

 

 

۱۱- سوره روم آیات ۲۰ و ۲۱

   وَ مِن ایاتِهِ اَن خَلَقَکُم مِن تُرابٍ ثُمَّ اِذا اَنتُم بَشَرٌ تَنتَشِروُنَ ^۳۰ وَ مِن ایاتِهِ اَن خَلَقَ لَکُم مِن اَنفُسِکُم اَزواجًا لِتَسکُنوا اِلَیها وَ جَعَلَ بَینَکُم مَوَدَّهً وَ رَحمَهً

   یعنی و از نشانه­های او اینست که شما را از خاکی آفرید، آنگاه شما بشرهای منتشر شده­اید و از نشانه­های او اینست که برای شما زوجهائی از خودتان خلق کرد تا به آنان آرامش پیدا کنید و بین شما دوستی و مهری را قرار داد.

   پدیده پیدایش حیات از خاک و بعد از گل در دریاهای سطح کره زمین اتفاق افتاد. فقط شرایط مخصوص آن زمان باعث پیدایش حیات می­شد و دانشمندان معتقدند که پس از آن دیگر از موجود بیجان یعنی خاک و گل، حیات بوجود نیامده است. آیه فوق کلمه ثمَّ را بین مرحله خلقت از خاک و پیدایش بشر قرار داده است که نشان می­دهد مدتی از زمان گذشته و تغییرات دیگری ایجاد شده تا بشر بوجود آمده است. در موقعی که راجع به روح خدا و نفس بحث می­کنیم توضیح خواهیم داد که قرآن وقتی راجع به جسم انسان یعنی جنبه حیوانی او صحبت می­کند کلمه بشر را بکار می­برد و وقتی صحبت از مسئولیت او می­کند کلمه انسان را بکار می­برد و انسان بشری است که روح خدا در او دمیده شده و دارای مسئولیت است.

   قدیمی­ترین فسیلی که از موجودی شبیه انسان بدست آمده مربوط به زنی است که ۶/۳ میلیون سال پیش می­زیسته است و او را لوسی نام نهاده­اند، لذا بشر حدود ۶/۳ میلیون سال قبل بوجود آمده است. بشری که ابزارسازی می­کرد و حرف می­زد ۶/۱ میلیون سال قبل بوجود آمد ولی حجم مغز او نصف حجم مغز انسان امروزی بود. انسان با مشخصات امروزی ۳۵۰۰۰ سال قبل خلق شده است.

   نکته مهمی که آیه فوق به آن اشاره می­کند اینست که بشر در همه جای زمین بوجود نیامده بلکه در جائی بوجود آمده و بعد در همه زمین پخش شده است. دلائل فسیل­شناسی متعددی وجود دارد و متخصصین زیست­شناسی و انسان­شناسی را قانع کرده است که بشر ابتدا در آفریقا خلق شد یعنی از گروه میمونها جدا شد. سپس عده­ای از آنها به آسیا رفتند و از آنجا عده­ای دیگر به سایر نقاط زمین رفتند. ورود انسان به قاره آمریکا نسبتاً دیر انجام شد. حدود ۱۲۰۰۰ سال قبل طی دوران یخبندانی که یخی به قطر ۵/۱ کیلومتر سطح قسمت زیادی از زمین را پوشاند، بعلت آنکه مقدار زیادی از آب بصورت یخ در روی قسمت خشکی زمین باقی ماند و به دریاها برنگشت، سطح آب آنها پائین رفت و راهی بین سیبری و آلاسکا ایجاد شد. بعضی از انسانها در پی یافتن محل بهتری برای زندگی کردن از این راه استفاده کردند و از سیبری به آلاسکا رفتند و سپس از آنجا بطرف جنوب رفتند و بتدریج در سرتاسر آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی پخش شدند.

   وَ مِن ایاتِهِ اَن خَلَقَ لَکُم مِن اَنفُسِکُم اَزواجًا لِتَسکُنوا اِلَیها وَ جَعَلَ بَینَکُم مَوَدَّهً وَ رَحمَهً (و از نشانه­های او اینست که برای شما زوجهائی از خودتان خلق کرد تا بوسیله آنان آرامش پیدا کنید و بین شما دوستی و مهری را قرار داد). این آیه اشاره به ازدواج زن و مرد و دوستی و علاقه آنها بهم می­کند. سوره فاطر آیه ۱۱ نیز می­فرماید

   وَاللهُ خَلَقَکُم مِن تُرابٍ ثُمَّ مِن نُطفَهٍ ثُمَّ جَعَلَکُم اَزواجًا یعنی و خدا شما را از خاکی آفرید، سپس از نطفه­ای، سپس شما را به صورت جفت قرار داد. مفهوم این آیه هم زوج ساختن زن و مرد و ازدواج کردن آنها با هم است ولی این آیه این را هم بیان می­کند که بعد از مرحله خلقت حیوان نطفه­دار مدتی طول کشید و تغییراتی ایجاد شد (ثم) تا زوجها پیدا شوند و آیه قبل صحبت از آرامش پیدا کردن زن و شوهرها نزد هم و دوستی و مودت بین آنها می­کند.

   زندگی کردن یک زوج مذکر و مؤنث با هم و دوستی بین آنها خود طی مراحلی از تکامل بوجود آمده است. در ماهیها، دوزیستان و خزندگان، اکثراً فقط در زمان تولید مثل است که نر و ماده یک یا چند روز با هم زندگی می­کنند. در بیشتر پرندگان یک نر و یک ماده با هم آشیانه می­سازند، تخم می­گذارند و از جوجه­ها نگهداری می­کنند ولی پرندگان شاخه­ای از حیوانات هستند که به انسان ختم نمی­شوند. اکثر پستانداران یا به صورت تنها زندگی می­کنند و یا به صورت دسته جمعی هستند. در حالت اول دو حیوان نر و ماده فقط مدتی کوتاه برای فعالیت جنسی با هم زندگی می­کنند و در حالت دوم معمولاً همه حیوانات نر یا قویترهای آنها با همه حیوانات ماده عمل جنسی انجام می­دهند. در میمونها و حیوانات مشابه آنها زندگی و تولید مثل به صورت دسته جمعی است. در انسان یک زن و مرد با هم زندگی می­کنند، بهم علاقمند می­شوند و معمولاً تا پایان عمر بهم وفادار باقی می­مانند.

   ازدواج انسان احتمالاً مهمترین واقعه زندگی او است زیرا زن و شوهر طی گذشت زمان بر روی هم اثر می­گذارند و از نظر فکری بهم نزدیک می­شوند. لذا همسر مؤمن انسان را بطرف اطاعت از خدا و همسر مشرک او را بطرف اطاعت از شیطان می­برد. سوره بقره آیه ۲۲۱ به همین موضوع اشاره می­کند و توصیه می­کند که با مرد و زن مؤمن ازدواج کنید حتی اگر مشرک از نظر بعضی خصوصیاتی که می­خواهید آنقدر بالا باشد که شما را به تعجب وادارد. در بحث راجع به آدم توضیح خواهیم داد که انسان بیشتر گناهانش را با همفکری و همکاری همسرش انجام می­دهد.